عملکرد ترانزیت ایران در دو دهه اخیر

به گزارش پرتال حمل و نقل به قلم محمد احمدی ، با وجود رکوردشکنی ترانزیتی ایران در سال گذشته ، چالش «تله ترانزیتی» به عنوان خطری مهم همچنان باقی است .

در حالی‌ که بسیاری از تحلیلگران تصور می‌کردند تنش‌های ژئوپلیتیکی در منطقه غرب آسیا و فشارهای سیاسی بین‌المللی می‌تواند جایگاه ترانزیتی ایران را تضعیف می کند ، آمارهای رسمی نشان می دهد نه‌تنها مسیرهای عبوری کشور حفظ شده ، بلکه ایران موفق به رکوردشکنی ترانزیتی برای دومین سال متوالی شده است ؛ آن‌هم فراتر از اهداف برنامه هفتم توسعه . با این حال ، یک خطر مهم ، افتادن در دام تله ترانزیت با تکیه بر نگاه های سطحی و بخشی به این حوزه است .

وقتی آمارها از قله جدید حکایت دارند

طبق اعلام رسمی سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای ، میزان ترانزیت کالا از ایران در سال ۱۴۰۳ به ۱۷.۵ میلیون تن رسیده است . این رقم نسبت به سال قبل از آن (۱۴.۷۵ میلیون تن در سال ۱۴۰۲) حدود ۱۸.۶ درصد رشد نشان می‌دهد و رکورد تاریخی ترانزیت جاده‌ای کشور برای دومین سال متوالی شکسته شده است . قابل توجه آن که به گفته محمدی ، معاون دفتر حمل‌ونقل بین‌المللی سازمان راهداری ، عملکرد ترانزیتی ایران در سال گذشته به عنوان نخستین سال اجرای برنامه هفتم حدود ۲۵ درصد بالاتر از هدف مصوب (یعنی ۱۶ میلیون تن) بوده است . این موفقیت در ادامه روند رو به رشد سال‌های اخیر رخ داده ؛ روندی که از افت شدید ترانزیت در سال ۱۳۹۹ (۵.۶۴ میلیون تن) آغاز شد و با جهش‌های پی‌در‌پی در سال‌های ۱۴۰۰، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲، به رکورد جدید سال ۱۴۰۳ ختم شده است .

۳ الزام راهبردی ؛ هشدار درباره تله ترانزیتی

عبور حجم ترانزیت از کشور از بیش از هدف گذاری های برنامه هفتم ، آن ‌هم در شرایط پیچیده منطقه‌ای، نشان می‌دهد که ظرفیت‌های بالفعل ایران در حال آزاد شدن است ؛ با این حال تداوم این روند به سه شرط نیاز دارد :

۱- اصلاحات ساختاری ، توسعه زیرساخت ادامه یابد : توسعه ناوگان ریلی و جاده ای به خصوص با ظرفیت های داخلی، توسعه شبکه راه ها بر اساس اصول اقتصاد حمل و نقل ، توسعه خدمات حمل و نقلی با استفاده از ظرفیت های فناوری و … از جمله کارهایی است که می تواند در مسیر اصلاحات ساختاری ترانزیت به کمک این بخش بیاید .

۲- بازنگری عمیق نسبت به مفهوم ترانزیت : بر خلاف برخی تصورات ، ترانزیت صرفاً یک مسئله حمل و نقلی نیست و از همین رو می بایست نگاه ها به آن از یک مسئله صرفا حمل و نقلی به یک مسئله مرتبط با اتصال ایران به زنجیره جهانی ارزش اتفاق بیفتد . اگرچه پیشرفت های کنونی بسیار قابل توجه است ، اما باید گفت این تلاش ها تنها در صورتی به نقطه مطلوب خود خواهند رسید که حوزه ترانزیت کاملاً در خدمت اتصال اقتصاد کشور به اقتصاد منطقه و جهانی قرار بگیرد . به عبارت دیگر لازم است سیاست گذاری در این حوزه از اتکا و خوش بینی صرفاً نسبت به آمارهای حمل و نقلی که می توان آن را (تله ترانزیتی نامید) پرهیز کند و این آمارها را در شبکه ای از شاخص های مرتبط با رشد و توسعه تجارت خارجی کشور تجزیه و تحلیل کند . در آن صورت پیش بینی می شود حتی هدف ترانزیت ۸۰ میلیون تنی کالا نیز دور از دسترس نباشد .

۳- مزیت های ایران قابل کاهش است : ایران موقعیت جغرافیایی ممتازی در آسیای غربی از نظر ترانزیت دارد . با این حال این بدان معنا نیست که این مزیت قابل ربودن توسط دیگر کشورها نیست . برای همین تسریع در اجرای پروژه های ترانزیتی از جمله ضرورت های توسعه این بخش در میان مدت به شمار می رود .

نگاه کلان ؛ حلقه مفقوده

در مجموع باید گفت رکوردشکنی ترانزیت ایران در سال ۱۴۰۳ بدون شک گام مهمی در مسیر توسعه اقتصادی کشور و ارتقا جایگاه ژئواکونومیکی ایران در منطقه است . با این حال ، نباید از خطر «تله ترانزیتی» غافل شد ؛ چالش‌هایی مانند کمبود زیرساخت‌های پایدار ، ناهماهنگی نهادهای ذی‌ربط و نبود استراتژی جامع که ترانزیت را صرفاً یک مسئله حمل‌ونقلی نبیند ، می‌توانند این موفقیت‌ها را به مخاطره بیندازند .

برای حفظ و افزایش این روند رو به رشد ، ضروری است اصلاحات ساختاری ، توسعه دیپلماسی اقتصادی و بازنگری راهبردی در مفهوم ترانزیت به عنوان حلقه‌ای از زنجیره ارزش جهانی ، در اولویت برنامه‌های کلان کشور قرار گیرد . تنها با اتخاذ نگاه کلان و همسویی نهادی ، ایران می‌تواند از موقعیت ممتاز جغرافیایی خود بهره‌برداری کامل کند و جهش بزرگ بعدی ترانزیت را رقم زند .