ایران که بنا به موقعیت ممتاز جغرافیایی سال هاست یکی از پایگاه‌های بندری جهان محسوب می‌شود همچنان مطلوبیت بنادر خود را با مزیت جغرافیایی منطبق ساخته است. این موقعیت اگرچه طی ۳۰ سال اخیر تغییراتی کرده اما جایگاه ایران در بین بنادر جهان ، چندان تغییر محسوسی نکرده است.
شکل گیری بنادر نسل دوم از سال های دهه ۷۰ آغاز شده و اغلب کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه خود را از آن عبور داده‌اند و اینک سال هاست که بنادر منطقه هم خود را با استانداردهای بنادر نسل سوم منطبق ساخته‌اند ، بنادر ایران همچنان در فهرست بنادر نسل دوم قرار گرفته‌اند و چندان تمایل و اهتمامی به ارتقا و توسعه به سطح بنادر نسل سوم ندارند.
بنادر نسل اول
بنادر نسل اول تا سال های ۱۹۶۰ میلادی ساخته شدند. این بنادر تنها واسطه‌ای بین حمل و نقل دریایی و حمل و نقل قاره‌ای محسوب می‌شدند. غیر از تخلیه ، بارگیری و انبار کردن کالا سایر فعالیت ها به طور معمول در این بنادر انجام نمی‌شد. رو ساخت ها تنها برای پشتیبانی فعالیت های استاندارد بندر در نظر گرفته شده بود.
همچنین این وظیفه به طور نسبی محدود بندر ، طرز فکر افراد مختلفی را که در کسب و کار بندر بودند مشخص می‌کرد. به جز فعالیت های بازرگانی که هنوز به عنوان بنیان فعالیت های بندری محسوب می‌شدند ، علاقه‌مند نبودند.
به این طریق بندر از فعالیت‌های حمل و نقل و تجارت مجزا بود. اغلب در یک وضعیت انحصاری (در اینجا بنادر خطوط منظم مثال خوبی است) این بنادر به ندرت علاقه‌مند به نیازهای مشتریان بودند.
در فرآیند تصمیم گیری بندر مشارکت ذی‌نفعان تجارت حمل و نقل محدود بود و تبلیغ برای بازاریابی بندر به ندرت مورد توجه قرار می‌گرفت این بنادر به نحو معمول سیستم اطلاعاتی ، مستندات و آمار مربوط به خود را در اختیار داشتند و توجهی به سازگاری آنها با سیستم های مربوطه به مشتریان از خود نشان نمی‌دادند. ویژگی دیگر بنادر نسل اول این است که فعالیت های مختلف بندر یا شرکت‌های بندری از یکدیگر جدا بود.
این به آن معنی است که در سطح بازرگانی ، فعالیت های مختلف بندری به ندرت با هماهنگی انجام می‌شد. اما تصمیم گیری به صورت مستقل انجام می‌گرفت. در نتیجه بهره وری پایین و جابه‌جایی کالا به آهستگی انجام می‌شد. مشتریان بیشتر با بخش‌های جداگانه خدمات مختلف بندری آشنا بودند تا با کلیت بندر.
مشتریان واقعی بندر صاحبان کشتی بودند نه تجارت بین‌المللی و بنیان کلیه فعالیت های بندری را تشکیل می‌دهند. در بنادر نسل اول علاقه‌ای به نقش اقتصادی ، اجتماعی بنادر نشان داده نمی‌شد. در نتیجه ارتباط با منطقه همیشه به صورت بهینه برقرار نمی‌گردید. سازمان بندر از شهرداری جدا بود. هیچ گونه همکاری وجود نداشت و برنامه هر یک به صورت جداگانه انجام می‌شد.
بنادر نسل دوم
دولت ، مقامات بندری و مدیریت ها و کسانی که خدمات بندری را تامین می‌کنند از قبل درک وسیعی از کارکرد بنادر دریایی دارند. بندر به عنوان مرکز خدمات صنعتی ، تجاری و حمل و نقل محسوب می‌شود. از این رو بنادر نسل دوم به عنوان ارائه دهنده خدمات گسترده مختلف مشخص می‌شوند.
خدمات دیگر محدود به کشتی و کالا نبوده ، بلکه دارای بعد تجاری و صنعتی مانند بسته بندی کالا ، علامت گذاری و اطلاعات کالا نیز است.
همچنین این فعالیت ها بر افزایش ارزش کالا در بندر دلالت دارد. در سطح ملی ایجاد ارزش افزوده بالا از اهمیت اقتصادی زیادی برخوردار است. تسهیلات صنعتی در محدوده بندر ساخته می‌شود. بندر به سمت پسکرانه و با صنایعی همچون آهن ، فولاد ، متالوژی ، پالایشگاه و پتروشیمی ، آلومینیوم ، خمیر کاغذ ، کود شیمیایی و فعالیت های کشت و صنعت توسعه و گسترش می‌یابد.
این تکامل ، (دریایی کردن صنعت) نامیده می‌شود. البته معروف ترین صنعت دریایی شده صنعت فولاد است. در سال‌های دهه ۱۹۷۰ بعضی بنادر تبدیل به مجتمع های عظیم صنعتی شدند. در نتیجه بنادر نسل دوم نیز به نام (بنادر صنعتی) نامیده می‌شوند.
اساس این تغییرات افزایش میزان مواد خام وارد شده به کشورهای صنعتی و همزمان استفاده از تانکرهای بزرگ خشک و فله برها در حمل و نقل دریایی است. ساختار بنادر نسل اول و دوم به طور کامل با هم متفاوت است. در تقابل با بنادر نسل اول که در آن فعالیت شرکت ها بسیار محدود بود روابط نزدیک تری بین شرکت ها در ساختار بنادر نسل دوم وجود دارد.
در بنادر نسل دوم شرکت هایی که به محدوده بندر وارد شده‌اند ، سرمایه گذاری کرده در نتیجه روابط نزدیک تری با کل فعالیت بندر نسبت به زمانی که فقط کالاهایشان از بندر عبور می‌کرد دارند.
این نیز واقعیتی است که شرکت هایی که در محوطه های بندری سرمایه گذاری کرده‌اند ، روابطشان با بندر ارتقا می‌یابد. سرمایه گذاری توسط بخشی از شرکت ها نیز شکلی از تضمین برای بنادر است.
نقش اقتصادی ، اجتماعی بندر در منطقه‌ای که در آن واقع شده روز به روز به ویژه در مورد ایجاد اشتغال مهمتر می‌شود. نسل دوم بنادر همچنین رابطه نزدیک تری با شهرداری ها دارند بنابراین وابستگی بیشتری در شهر مجاور خود در مورد زمین ، انرژی ، تامین آب و منابع انسانی و نیز سیستم های اتصال حمل و نقل زمینی دارند. در سازمان بندر فعالیت های مختلف در افزایش تعداد و گردش کالا در بندر یکپارچگی بیشتری پیدا می‌کنند. به هر حال ، یکپارچگی بنادر نسل دوم اغلب خود انگیخته است تا سازماندهی شده.
بنادر نسل سوم
بنادر نسل سوم در دهه ۱۹۸۰ پدیدار شدند. توسعه بنادر همان طور که پیشتر شرح داده شد تحت تاثیر هر چه بیشتر توسعه و رشد نیازمندی های تجارت بین‌المللی (کانتینرسازی و حمل و نقل چند وجهی در سطح جهانی) بود.
بنادر نسل سوم نقش مهمی در زنجیره حمل و نقل یکپارچه ، که بر پایه تولید و توزیع بنا شده بازی می‌کنند. برنامه ریزان ، مدیران و متصدیان بنادر نسل سوم بنادر خود را به عنوان حلقه‌ای پویا در شبکه تولید و توزیع می‌نگرند.
بر اساس این طرز تفکر رفتار مدیریتی از ارائه حضوری به طور نسبی غیرفعال در تامین خدمات و تسهیلات به صورت یک عضو فعال و در پی مشارکت در کل فرآیند تجارت جهانی تغییر یافته است. ایده (کالا به دنبال شناور است) تبدیل به (شناور به دنبال کالاست) شده است.
زیرا جریان کالا بسیار بیشتر از سابق فرار است و همه در جهت کسب و حفظ آن تلاش می‌کنند. این تلاش ها لزوما به ارتقای تجارت و فعالیت های حمل و نقل ، که به نوبه خود کسب و کار سودآور و دارای ارزش افزوده است ، منجر می‌شود.
در نتیجه این کوشش ها بنادر تبدیل به مراکز حمل و نقل یکپارچه و سکوهای پشتیبانی در تجارت بین‌المللی می‌شوند. البته تمام کارکردهای بنادر نسل اول و دوم باقی می‌ماند اما پایانه‌ها بیش از گذشته تخصصی می‌شوند و تجهیزات از پیچیدگی بیشتری برخوردار می‌گردند.
چند مثال زیر موضوع را شفاف می‌کند:
۱- انبارهایی با طراحی ویژه برای انبار کردن و جابه‌جایی کالاهای ویژه ، جایگزین انبارهای چند منظوره می‌شود.
۲- جرثقیل های معمولی کمتر مورد استفاده واقع می‌شوند. به عنوان مثال برای تخلیه پالت از نقاله پالت (palletveyor) و برای تخلیه مشتقات از سیستم (siwertell) استفاده می‌شود.
به جز زیر ساخت و رو ساخت های ضروری در بندر عنصر بسیار مهم دیگری به نام ساختار اطلاعاتی (infostructure) مورد نیاز بنادر است. جریان یکسان و هموار اطلاعات که کشتی و کالا را به گستردگی جهان در بر گرفته و همچنین تمام زنجیره پشتیبانی حمل و نقل همه از اهمیت فراوانی در بنادر نسل سوم برخوردار هستند.
پیامد تجهیزات مدرن و به کارگیری دانش و مهارت و مدیریت در استفاده از شبکه گسترده الکترونیکی اطلاعات برای اعمال کنترل بر بنادر نسل سوم باعث گردیده تا خدمات ناوبری ، تخلیه و بارگیری ، انبار داری و سایر خدمات سنتی بنادر دارای ساختار و مدیریتی نوین شوند و از کارایی بالایی برخوردار گردند.
همان طور که گفته شد کارکرد صنعتی در بنادر نسل دوم پدیدار گشت. همین روند ادامه داشته و صنایع سبک به ویژه شرکت‌های تدارکاتی نیز در محوطه‌های بندری تاسیس می شوند.
دو نوع خدمات صنعتی در بنادر نسل سوم قابل ذکر است:
۱- خدمات مرتبط با کشتی ، کامیون (به عنوان مثال خدمات تعمیر کشتی) که از دیدگاه بازاریابی اهمیت زیادی برای یک بندر نوین دارد. این خدمات موجب ارتقای بهره وری شده و ریسک فنی و بازرگانی را برای تجهیزات مشتریان بندر کاهش می‌دهد.
۲- صنایع مرتبط با کالا که موجب افزایش توان عملیاتی و ارزش افزوده در بندر می‌شود. مثال هایی از فعالیت های ارزش افزوده عبارتند از : فراهم کردن اطلاعات بهنگام در مورد موجودی کالا و جابه‌جایی آن ، پر و خالی کردن کالا در کانتینر و جعبه های مخصوص ، پالتیزه کردن ، تسمه زدن به بسته بندی‌ها ، برچسب زدن ، توزین ، بسته بندی مجدد و غیره.
خدمات صنعتی در ایجاد ارزش افزوده نقش مهمی دارد. همچنین شرکت های کارگزار فعالیت های تخلیه و بارگیری و انبارداری در تلاش برای ایجاد ارزش افزوده بر کالا هستند.
در پایانه ذغال سنگ ، فرآیند سوخت جامد ، سرند خشک ، سرند مرطوب ، شستن و خشک کردن از جمله فعالیت های ارزش افزوده است. همان طور که پیشتر گفته شد بنادر نوین باید مجهز به امکانات ضروری برای حفاظت محیط زیست باشند. کشتی و کالا از دیرباز منبع آلودگی در محیط بندر (مانند ضایعات و فضولات کشتی و کالای خطرناک) بودند و با شروع فعالیت های صنعتی در محوطه بندری ، مسائل زیست محیطی یکی از دغدغه های مهم مدیران بندر خواهد بود.
ایران که بنا به موقعیت ممتاز جغرافیایی سال هاست یکی از پایگاه های بندری جهان محسوب می‌شود همچنان مطلوبیت بنادر خود را با مزیت جغرافیایی منطبق ساخته است. این موقعیت اگرچه طی ۳۰ سال اخیر تغییراتی کرده اما جایگاه ایران در بین بنادر جهان ، چندان تغییر محسوسی نکرده است.
شکل گیری بنادر نسل دوم از سال‌های دهه ۷۰ آغاز شده و اغلب کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه خود را از آن عبور داده‌اند و اینک سال هاست که بنادر منطقه هم خود را با استاندارد های بنادر نسل سوم منطبق ساخته‌اند .
نویسنده مقاله :پویا احمدنیا
| نویسندگان/گردآورندگان: |
| سیدناصر سعیدی |
| امیرسعید نورامین |
| منصور جوادپور |
| امیرحسین مطهری |
| فرشته کمیجانی |
| آرش بختیاری |
| محمدرضا اللهیار |
| محمود توکلی |
| سعید مدیحی |
| عبدالرضا شیخ الاسلامی |
منبع: گروه پژوهش های لجستیک و زنجیره تامین
دیدگاه‌ها
اولین دیدگاه را دربارهٔ این خبر بنویسید.