درباره منطقه "مند"
منطقه مند ، بین طول های جغرافیایی ۵۱ درجه و ۱۰ دقیقه تا ۵۴ درجه و ۲۸ دقیقه شرقی و عرض های جغرافیایی ۲۷ درجه و ۲۰ دقیقه و ۲۹ درجه و ۵۱ دقیقه شمالی و در محدوده میدان گازی پارس شمالی با ذخیره میدان ۵۹ تریلیون فوت مکعب در استان بوشهر واقع شده است. طول شاخه اصلی آن معادل ۷۵۰ کیلومتر برآورد شده است. حوضه آبریز آن با میانگین تراز ۱۰۲۴ متر از سطح دریا و شیب میانگین ۱۵/۸۴ درصد ، مساحتی در حدود ۴۰۱۲۸ کیلومتر مربع دارد که آورد رسوب سالانه ۱۱۶۰۸۰۱۵ متر مکعب به دهانه خود دارد.
پل رودخانه مند
بر اساس نتایج آزمایش ، دانه بندی و هیدرومتری ، ۱۲ درصد از این رسوبات ، یعنی در حدود ۱/۴ میلیون متر مکعب بر اساس طبقه بندی "Wentworth" در رده درشت دانه قرار می گیرند. شرایط موج فراساحل در منطقه ، حاکمیت امواج سمت شمال غرب را نشان می دهد که طی سال های اخیر ، سهمی در حدود ۱/۲۹ میلیون متر مکعب در سال در انتقال رسوب موازی ساحل بر عهده گرفته است. لذا سالانه حدود ۰/۱۱ میلیون متر مکعب رسوبات درشت دانه در منطقه نشست می کند که به توسعه زبانه های ماسه ای پایین دست دهانه کمک می کند.
رسوب شناسی
بر اساس پژوهش تقوی مقدم و همکاران ، یکی از مهمترین عوامل اثر گذار بر ریخت شناسی منطقه مند ، آورد رسوبی رودخانه مند می باشد. به طور عمومی دو منبع رسوبی در توسعه خطوط ساحلی پایین دست دهانه رود مند مشارکت می کند. بودجه رسوبی دریایی و بودجه رسوبی رودخانه ای ، که توسط رودخانه حمل شده است. توزیع و انتقال رسوب در طول خط ساحلی ، توسط جریان های نزدیک ساحل شکل می گیرد. این جریان ها بر اثر مولفه موازی ساحل امواجی تولید می گردد که به طور مایل به خط ساحلی برخورد می کند. ته نشینی این رسوبات ، پهنه های گلی بزرگی را تشکیل داده و ماسه ای که از این رسوبات ریزدانه توسط امواج جدا می شود ، تشکیل Spit هایی کم ارتفاع می دهد.
در این مطالعه جهت بررسی ریخت شناسی منطقه ، نمونه گیری محلی وسیعی انجام گرفته است. ۵ نمونه از کناره رودخانه و ۱۳ نمونه از کناره ساحلی جنوب دهانه برداشت شد که از ایستگاه شماره ۹۶ در دهانه رود تا ایستگاه شماره ۸۸ در انتهای زبانه های ساحلی جنوب دهانه "مند" ادامه پیدا می کند (شکل ۱). کلیه نمونه ها به علت بالا بودن سطح آب از عمقی در حدود ۵۰ سانتیمتر برداشت شده اند. مختصات این ایستگاه ها در جدول ۱ و جدول ۲ ارایه شده است.
جدول ۱) مختصات ایستگاه های نمونه های رودخانه ای در مقیاس UTM
| نمونه | طول جغرافیایی | عرض جغرافیایی |
| ۱۰۵ | 545161.23 m E | 3114033.96 m N |
| ۱۱۶ | 527605.49 m E | 3113540.59 m N |
| ۱۱۹ | 529026.70 m E | 3114947.76 m N |
| ۱۲۱ | 530399.76 m E | 3114124.66 m N |
| ۱۲۴ | 533090.50 m E | 3114101.58 m N |
جدول ۲) مختصات ایستگاه های نمونه های دریایی در مقیاس UTM
| نمونه | طول جغرافیایی | عرض جغرافیایی |
| ۸۸ | 534096.35 m E | 3095676.23 m N |
| ۹۰ | 533060.61 m E | 3096088.41 m N |
| ۹۱ | 533102.11 m E | 3096157.76 m N |
| ۹۲ | 533057.33 m E | 3096245.93 m N |
| ۹۳ | 533081.54 m E | 3096202.57 m N |
| ۹۴ | 526056.87 m E | 3111367.40 m N |
| ۹۵ | 526080.10 m E | 3111434.47 m N |
| ۹۶ | 525900.07 m E | 3112393.31 m N |
| ۹۷ | 525912.56 m E | 3112340.94 m N |
| ۹۹ | 525735.31 m E | 3112884.70 m N |
| ۱۰۰ | 529633.60 m E | 3102765.19 m N |
| ۱۰۱ | 529808.49 m E | 3102904.42 m N |
| ۱۰۲ | 531385.45 m E | 3098924.90 m N |
سپس نمونه های دریایی و رودخانه ای پس از انجام آزمایشات دانه بندی ، روی الک شماره ۲۰۰ شسته شده و بخش مانده روی الک ، زیر میکروسکوپ مورد مطالعه قرار گرفت (شکل ۲). ذرات رسوبی در هر نمونه دریایی شماره گذاری شده و ۳ پارامتر برای هر ذره رسوبی دریایی تعریف شد.
منشا رسوبی کربناتی یا غیرکربناتی ، که با مقایسه با نمونه های رودخانه ای مشخص می شود؛ سایز ذره رسوبی بر حسب میلیمتر و در نهایت گردواری که با اختصاص یک عدد صحیح بین ۱ تا ۴ (با افزایش پارامتر گردواری ذره رسوبی گردگوشه تر می گردد) تعیین می گردد. پس از مطالعات رسوب شناسی بر روی این ۱۳ نمونه دریایی شامل ۱۲۰۹ ذره رسوبی ، الگوی تغییر این پارامترها در طول خط ساحلی پایین دست دهانه رود "مند" مورد بررسی قرار گرفت. جهت بررسی انتقال رسوب در جهت بالا دست دهانه نیز مقایسه ای بین یک نمونه رودخانه ای و یک نمونه دریایی که از دهانه رودخانه برداشت شده بود با نمونه ای از بالا دست دهانه انجام گرفت.
تحلیل و نتیجه گیری
با تحلیل نتایج مشخص گردید با حرکت از سمت دهانه به طرف پایین دست ، گردواری رسوبات افزایش می یابد که می تواند ناشی از طی مسافت طولانی تر توسط دانه رسوبی و در نتیجه سایش بیشتر در مسیر در اثر اصطکاک و غلتش بر بستر باشد (شکل ۳). کمترین درصد دانه های تیز گوشه در دورترین زبانه ساحلی مشاهده می گردد ، که نمونه های شماره ۸۸ ، ۹۰ ، ۹۱ ، ۹۲ و ۹۳ برداشت شده اند.
شکل ۳) افزایش گردواری نمونه های رسوبی با افزایش فاصله از دهانه (برای بزرگنمایی کلیک کنید)
شکل ۴ به طور خلاصه ، منبع رسوبی هر نمونه را مشخص می کند. منشا غیرکربناتی رسوبات نیز با دور شدن از دهانه کاهش می یابد. کمترین درصد رسوبات با منشا کربناتی مربوط به نمونه شماره ۹۶ است که در حدود ۲ کیلومتری داخل دهانه "مند" برداشت شده است و بیشترین درصد رسوبات با منشا کربناتی نیز مربوط به نمونه شماره ۸۸ ، واقع در ۲۰ کیلومتری جنوب دهانه رود مند ، با حدود یک پنجم رسوبات کربناته می باشد. این پدیده در نتیجه ی دور شدن از منبع رسوبی رودخانه ای که عمدتا شامل رسوبات غیر کربناته است و تمایل رسوبات رودخانه به ته نشین شدن در دهانه رود ، اتفاق می افتد.
شکل ۴) منبع رسوبی برای هر یک از مناطق پایین دست دهانه رود مند (برای بزرگنمایی کلیک کنید)
همچنین با دور شدن از دهانه ، درصد ذرات ریزدانه تر نیز افزایش می یابد که به دلیل ته نشینی زودتر ذرات رسوبی درشت دانه با توجه به سرعت سقوط بیشتر این ذرات می باشد (شکل ۵).
مشابهت نسبی رسوبات دهانه با نمونه بالا دست می تواند از انتقال محدود رسوب موازی ساحل به سمت شمال غربی (بالا دست) در اثر امواج محدود جنوب و جنوب شرقی و وسعت دلتای "مند" مرتبط شود. رود مند با آورد سالانه (m۳ / yr ء۱۰۶×۱۱.۶) به خلیج فارس سهم بسیار بزرگی در انتقال رسوب موازی ساحل منطقه دارد. با توجه به نتایج آزمایشات دانه بندی ، متوسط درصد ذرات درشت دانه (مرز Very Fine SAND بر اساس طبقه بندی Wentworth) نمونه های برداشت شده از رودخانه مند ، در حدود ۱۲ درصد است.
شکل ۵) توزیع اندازه رسوب درشت دانه در محدوده مند (برای بزرگنمایی کلیک کنید)
بنابراین در حدود (m۳ / yr ء۱۰۶×۱.۴) رسوب ماسه ای از "مند" وارد خلیج فارس می گردد که دارای جهت انتقال خالص به سمت جنوب شرقی می باشد. نیروی موج منطقه ، قابلیت حمل حدود (m۳ / yr ء۱۰۶×۱.۲۹) رسوب را با جهت خالص به سمت جنوب شرقی دارد. لذا ، در حدود ۹۰ درصد از این رسوبات قابلیت حمل توسط عمل موج به مناطق جنوبی تر را دارند و مابقی به رشد آرام زبانه های ماسه ای واقع در جنوب دهانه کمک می کنند. این مطلب می تواند با مقایسه عکس های هوایی تایید شود (شکل ۶).
رسوبات ریزدانه معلق حمل شده توسط رودخانه به اندازه ای کوچک هستند که می توانند مسافت های بسیار زیادی را تحت اثر جریان های موازی ساحل در طول ساحل طی نمایند ، مگر اینکه شرایط محیطی آرام به آنها اجازه ته نشین شدن دهد. یک مثال برای چنین محیط آرامی می تواند منطقه پشت زبانه های ماسه ای جنوب دهانه "مند" باشد. محیطی آرام که در آن رسوبات با اندازه سیلت و یا حتی ریزتر مشاهده می شوند. با توجه به دورنمای استراتژیک منطقه به جهت اجرای طرح های زیربنایی نفت و گاز پارس شمالی ، احداث هر گونه بندر در پایین دست دهانه ، باید با در نظر گرفتن الگوی رسوب گذاری رو به رشد این منطقه انجام پذیرد.
دیدگاه‌ها
اولین دیدگاه را دربارهٔ این خبر بنویسید.