به گزارش پرتال حمل و نقل به قلم سید علی سید صدر ، اقدام جدید آمریکا علیه راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران ، پرسشی فراتر از ادامه حرکت قطارها پیش روی صنعت ریلی کشور قرار داده است ؛ اینکه چگونه می‌توان در شرایط افزایش محدودیت‌های خارجی ، ظرفیت حمل ، ایمنی ، کیفیت خدمات و پایداری اقتصادی شبکه را حفظ کرد. پاسخ به این پرسش ، نه در انکار چالش‌ها و نه در بزرگ‌نمایی آثار آن ، بلکه در شناخت دقیق دامنه محدودیت‌ها ، مدیریت ریسک و تبدیل ظرفیت‌های داخلی و منطقه‌ای به برنامه‌ای مشترک برای استمرار حرکت نهفته است .
راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران صرفاً یک مجموعه عملیاتی یا اقتصادی نیست ؛ بلکه بخشی از زیرساخت عمومی کشور است که در خدمت جابه‌جایی مسافر، حمل کالا، پشتیبانی از فعالیت‌های صنعتی و اقتصادی و ایجاد اشتغال در زنجیره گسترده حمل‌ونقل ریلی قرار دارد .
از این منظر ، هرگونه محدودیت مرتبط با راه‌آهن، تنها یک موضوع سازمانی یا قراردادی نیست ؛ بلکه می‌تواند بر مجموعه‌ای از فعالان اقتصادی، شرکت‌های حمل‌ونقل، تأمین‌کنندگان تجهیزات، صنایع وابسته و افرادی که فعالیت و معیشت آنها با این زنجیره ارتباط دارد ، اثرگذار باشد .
راه‌آهن یک شریان عمومی است ؛ شریانی که عملکرد آن با زندگی روزمره مردم ، جریان تولید ، تجارت و دسترسی به خدمات حمل‌ونقل ارتباط مستقیم دارد.
تحریم ؛ افزایش ریسک همکاری‌ها ، نه توقف خودکار فعالیت ریلی
بر اساس اقدام اخیر دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) ، شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران در چارچوب تحریم‌های مرتبط با فرمان اجرایی ۱۳۹۰۲ قرار گرفته است. همچنین بخش ریلی اقتصاد ایران در چارچوب این فرمان به‌عنوان یکی از بخش‌های قابل هدف‌گذاری تحریمی تعیین شده است.
با این حال، قرار گرفتن یک نهاد مشخص در فهرست تحریم‌ها به معنای توقف خودکار تمامی فعالیت‌های ریلی بین‌المللی نیست؛ همان‌طور که ادامه حرکت قطارها نیز به معنای بی‌اثر بودن محدودیت‌ها نخواهد بود.
اثر اصلی چنین اقداماتی معمولاً از مسیر افزایش ریسک برای طرف‌های خارجی خود را نشان می‌دهد ؛ از بانک‌ها و مؤسسات مالی گرفته تا شرکت‌های بیمه ، تأمین‌کنندگان تجهیزات ، ارائه‌دهندگان خدمات فنی و اپراتورهای حمل‌ونقل بین‌المللی .
این شرایط می‌تواند در حوزه‌هایی مانند پرداخت‌ها و تسویه حساب‌های بین‌المللی ، همکاری‌های قراردادی ، تأمین قطعات و تجهیزات ریلی ، نگهداری و تعمیرات ناوگان و عملیات حمل‌ونقل بین‌المللی آثار خود را نشان دهد .
مسئله اصلی ؛ فرسایش ظرفیت ، نه توقف ناگهانی
تجربه تحریم‌های گذشته نشان داده است که فشارهای خارجی لزوماً با توقف ناگهانی فعالیت‌ها ظاهر نمی‌شوند ؛ بلکه ممکن است به تدریج در افزایش زمان تأمین قطعات ، طولانی شدن تعمیرات ، افزایش هزینه نگهداری ، کاهش آمادگی ناوگان و دشوارتر شدن برنامه‌ریزی عملیاتی خود را نشان دهند .
به همین دلیل ، ارزیابی اثر تحریم نباید تنها به تعداد قطارهای در حال حرکت محدود شود ؛ بلکه شاخص‌هایی مانند آمادگی ناوگان ، زمان تأمین اقلام حیاتی ، قابلیت پیش‌بینی خدمات ، هزینه نگهداری و کیفیت عملیات نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
مدیریت صحیح شرایط جدید نیازمند آن است که صنعت ، هم‌زمان دو واقعیت را بپذیرد ؛ نخست اینکه محدودیت‌های خارجی می‌توانند هزینه و پیچیدگی فعالیت را افزایش دهند و دوم اینکه با برنامه‌ریزی، بخشی از آثار آنها قابل مدیریت است .
تجربه گذشته ؛ کاهش سرعت ، نه توقف حرکت
صنعت ریلی ایران با محدودیت‌های خارجی بیگانه نیست . طی سال‌های گذشته ، فشارهای بیرونی در مقاطعی موجب افزایش هزینه‌ها ، پیچیده‌تر شدن فرآیند تأمین و کاهش سرعت برخی همکاری‌ها شده‌اند ، اما نتوانسته‌اند حرکت این صنعت را متوقف کنند .
تجربه گذشته نشان داده است که ترکیب توان داخلی ، سازگاری مدیریتی ، اصلاح فرآیندها و استفاده هوشمندانه از ظرفیت‌های منطقه‌ای می‌تواند نقش مهمی در استمرار فعالیت‌ها داشته باشد .
ما پیش از این نیز با محدودیت مواجه بوده‌ایم ؛ سرعت حرکت در برخی مقاطع کاهش یافته، اما مسیر متوقف نشده است . مهم آن است که تهدیدهای ایجادشده به فرصتی برای شناخت نقاط ضعف ، تقویت ظرفیت‌ها و افزایش تاب‌آوری تبدیل شود .
توان داخلی ؛ پشتوانه مهم صنعت ریلی
یکی از ظرفیت‌های قابل توجه صنعت ریلی ایران ، توسعه توانمندی داخلی در بخش‌هایی از تولید، بازسازی ، تعمیر و نگهداری ناوگان و تجهیزات ریلی است .
در سال‌های گذشته، مجموعه‌های داخلی در حوزه‌هایی مانند ساخت برخی قطعات ، تعمیرات اساسی ، بازسازی ناوگان و ارائه خدمات فنی به توانمندی‌های قابل توجهی دست یافته‌اند .
این ظرفیت‌ها یک مزیت مهم برای صنعت محسوب می‌شود و می‌تواند بخشی از آثار محدودیت‌های خارجی را کاهش دهد ؛ اما به معنای رفع کامل وابستگی‌ها نیست .
واقعیت این است که برخی تجهیزات تخصصی ، قطعات خاص و فناوری‌های مورد نیاز همچنان ممکن است تحت تأثیر محدودیت‌های خارجی قرار گیرند و آثار خود را در هزینه، زمان اجرای پروژه‌ها ، نگهداری ناوگان و عملیات حمل‌ونقل نشان دهند .
بنابراین ، حمایت از توان داخلی باید بر اساس اولویت‌های واقعی صنعت انجام شود ؛ یعنی شناسایی قطعات و خدماتی که نبود آنها می‌تواند ظرفیت عملیاتی شبکه را تحت تأثیر قرار دهد .
موقعیت ژئوپلیتیکی ایران ؛ ظرفیت همکاری ، نه صرفاً مسیر عبور
شبکه ریلی ایران در تعامل با کشورهای منطقه از مسیرهای مختلف فعالیت دارد ؛ از جمله :
– سرخس و اینچه‌برون در ارتباط با ترکمنستان و آسیای مرکزی ؛
– رازی در ارتباط ریلی با ترکیه؛
– جلفا در ارتباط با منطقه قفقاز؛
– میرجاوه در ارتباط با پاکستان؛
– شمتیغ در ارتباط با افغانستان.
اهمیت این مسیرها تنها به ظرفیت حمل‌ونقل ایران محدود نمی‌شود ؛ بلکه برای بسیاری از کشورهای پیرامونی، به‌ویژه کشورهای محصور در خشکی ، دسترسی به مسیرهای پایدار و متنوع حمل‌ونقل از اهمیت راهبردی برخوردار است .
موقعیت جغرافیایی ایران ، قرار گرفتن در نقطه اتصال چند منطقه مهم و دسترسی به شبکه‌های ریلی و بندری، ظرفیتی است که می‌تواند منافع مشترکی برای ایران و کشورهای منطقه ایجاد کند .
کشورهایی که با ایران تعاملات ریلی و حمل‌ونقلی دارند ، علاوه بر ملاحظات سیاسی، نیازمند توجه به منافع اقتصادی، امنیت زنجیره تأمین و واقعیت‌های جغرافیایی منطقه هستند .
شرایط سیاسی و محدودیت‌های بین‌المللی همواره ثابت نمی‌مانند؛ اما تصمیم‌ها و رفتارهای اقتصادی کشورها می‌تواند بر سطح اعتماد و همکاری‌های آینده اثرگذار باشد .
توسعه همکاری‌های ریلی زمانی پایدار خواهد بود که بر پایه منافع مشترک، قابلیت اعتماد خدمات، هماهنگی عملیاتی و نگاه بلندمدت شکل گیرد .
تاب‌آوری ؛ محصول هم‌افزایی همه بازیگران
در شرایط افزایش محدودیت‌های خارجی ، تاب‌آوری صنعت ریلی تنها از مسیر عملکرد یک مجموعه حاصل نمی‌شود .
شناخت دقیق نیازهای زنجیره ریلی ، هم‌افزایی میان فعالان و ایجاد هماهنگی میان راه‌آهن ، شرکت‌های حمل‌ونقل ، مالکان ناوگان ، سازندگان ، تعمیرکاران ، تأمین‌کنندگان و مجموعه‌های خدماتی می‌تواند نقش مهمی در حفظ جریان عملیات داشته باشد .
برای عبور از شرایط جدید ، لازم است وابستگی‌های بحرانی شناسایی شود ، سناریوهای اختلال طراحی شود ، آمادگی ناوگان حفظ شود و عملکرد زنجیره تأمین به‌صورت مستمر مورد پایش قرار گیرد .
هم‌افزایی زمانی معنا پیدا می‌کند که به اقدام مشخص، مسئولیت روشن و نتیجه قابل اندازه‌گیری منتهی شود .
ریل متوقف نمی‌شود
راه‌آهن ایران سال‌هاست در مسیر خود با چالش‌ها و محدودیت‌های خارجی مواجه بوده است ؛ محدودیت‌هایی که ممکن است در مقاطعی سرعت حرکت را کاهش داده باشند ، اما تجربه گذشته نشان داده است که مسیر فعالیت این صنعت ادامه پیدا کرده است .
«ریل متوقف نمی‌شود» زمانی یک واقعیت پایدار خواهد بود که پشتوانه آن، تأمین پایدار ، نگهداری اصولی ، مدیریت هوشمند ریسک ، همکاری مؤثر و تصمیم‌گیری مبتنی بر اطلاعات باشد .
ریل برای حرکت ساخته شده است ؛ مسئولیت مشترک سیاست‌گذاران و فعالان صنعت ، فراهم کردن شرایطی است که این حرکت ایمن ، پایدار و در خدمت اقتصاد و مردم باقی بماند .
دیدگاه‌ها
اولین دیدگاه را دربارهٔ این خبر بنویسید.